Yapay Zekâ 18 Yıllık Kuantum Varsayımını Üç Günde Çözdü: Aaronson-Ambainis Artık Bir Teorem

Yapay zekâ, matematik araştırmalarında şimdiye kadarki en dikkat çekici sonuçlarından birine imza attı. Physical Superintelligence (PSI) adlı araştırma şirketi, kendi geliştirdiği araştırma sisteminin, kamuya açık olmayan bir Anthropic modelini kullanarak 2008’den beri açık olan Aaronson-Ambainis varsayımını ispatladığını duyurdu. İspat, Lean adlı ispat denetleyicisi tarafından adım adım doğrulandı.

18 Yıldır Açık Olan Soru Neydi?

Aaronson-Ambainis varsayımı, 2008 yılında Scott Aaronson ve Andris Ambainis tarafından ortaya atıldı. Soru, kuantum bilgisayarların rastgele, yapısız girdiler üzerinde klasik bilgisayarlardan katlanarak daha hızlı olup olamayacağıyla ilgiliydi. Yani kuantum üstünlüğünün her problemde mi geçerli olduğu, yoksa girdinin gizli bir yapı taşımasına mı bağlı olduğu tartışılıyordu. Varsayım, kuantum karmaşıklık teorisinin merkezi problemlerinden biri olarak görülüyordu.

İspat Üç Günde Geldi, Lean Her Adımı Doğruladı

PSI’nin açıklamasına göre araştırma sistemi, kendi altyapısında yürütülen bir çalışmanın üçüncü gününde varsayımın tam ispatına ulaştı. İspat, Lean adlı ispat asistanına sunuldu ve Lean her adımı tek tek kontrol ederek kabul etti. Sistem daha sonra ilgili açık problemler üzerinde çalışmaya devam etti ve sonucu iki kez daha iyileştirdi; Lean son sürümü de onayladı.

İspat, Shachar Lovett ve Jiapeng Zhang’ın planını temel alıyor ve David Reimer’ın “Butterfly Lemma” olarak bilinen çalışmasından yararlanıyor. Makale ve Lean 4 ile yazılmış biçimsel ispat herkese açık olarak paylaşıldı; isteyen herkes inceleyebiliyor.

Stanford Grubu Özel Durumu Ağustos’ta Çözmüştü

Bu varsayımın bir özel durumu Ağustos 2026’da Stanford Üniversitesi’nden Guy Blanc, Jordan Docter, Carmen Strassle ve Li-Yang Tan tarafından çözülmüştü. Ekip, sabit sayıda paralel turda çalışan kuantum algoritmalar için klasik benzetimin mümkün olduğunu göstermişti. PSI’nin ispatı ise genel durumu kapsıyor. Stanford grubu şimdi PSI’nin ispatının uzmanlara yönelik daha kısa bir anlatımını hazırlıyor.

İnsanların Rolü Ne Oldu?

PSI, sistemin arkasındaki insan sorumluluklarını da net bir şekilde paylaştı. Araştırma sistemini PSI’dan David Turturean geliştirdi, problemi o belirledi ve makaleyi inceleyerek doğruluğundan sorumlu olduğunu belirtti. İspatı Jim Halverson denetledi, Lean ile yazılmış biçimsel kısmı ise Phiala Shanahan gözden geçirdi. Yani yapay zekâ ispatı üretti, ancak son sorumluluk insanlarda kaldı.

Henüz Kesinleşmemiş Noktalar Var

Sonucun etrafında bazı çekinceler de bulunuyor. Henüz hakemli bir yayın yok ve ispatın biçimsel ifadesinin gerçekten Aaronson ve Ambainis’in ortaya attığı varsayımla birebir örtüştüğünü insan uzmanların teyit etmesi gerekiyor. Ayrıca sonuç, girdi okuma sayısıyla ilgili; toplam hesaplama süresi için kuantum üstünlüğünü ortadan kaldırmıyor. Yapı taşıyan problemlerde kuantum bilgisayarların katlanarak daha hızlı olma ihtimali sürüyor. Kriptografi açısından da bir değişiklik yok: Sonuç, RSA gibi şifreleme yöntemlerinin güvenlik takvimini etkilemiyor.

Yine de tablo net: Yapay zekâ artık yalnızca mevcut bilgileri özetlemiyor, matematiğin açık problemlerine yeni ispatlar üretebiliyor. Bağımsız araştırma grubu METR’in aynı hafta yayımladığı değerlendirme de Anthropic modellerinin kendi gelişim hızının bir yıl öncesine göre yaklaşık iki katına çıktığını gösteriyor. Yapay zekânın yapay zekâ araştırmasını hızlandırdığı bir döneme girilmiş görünüyor.